Бид бол эртнээс дэлхийн олон үндэстэнтэй эн тэнцүү харилцаж, соёл мэдлэгээ солилцож ирсэн үндэстэн. Эдгээр үлгэрүүд үүний тод жишээ болно. Гималайн соёлын ай саваас манай соёлд нэвтэрсэн эдгээр үлгэрүүд эдүгээ ардын үлгэр болтлоо нутагшсан байна. Мэргэн оготны сургаал үлгэрийн өөр хувилбар байдаг нь “Цаст уулын цагаан барс цагаа болохоор талын шоргоолжинд бариулна” гэсэн хэлц үгтэй холбоотой. Тэгвэл энэ үг манай эртний болон орчин цагийн олон бүтээлд мөнхөрчээ. Заантай тулалдсан хулганы үлгэр ч үүнтэй ижил судар номоос нийтэд түгээсэн үлгэр. Цаст Гималайд манай гүн ухаантнуудын сударсыг судлан суудгийг санаваас өвөг дээдэс маань эрдэм мэдлэгийн оройд гарсан мэргэд байжээ. Та бага наснаас уншиж өссөн эртний танил үлгэрүүдээ хүүхэдтэйгээ хамт сонсож, сургаал сургамжийг нь хамтдаа ярилцаарай.

Энэхүү шидэт үлгэр нь хүний өөрийгөө олох гэсэн эрэл хайгуул, эцэстээ өөртөө эзэн болох, эрдэм номын ач тусыг эрхэмлэн хүртэх тухай өгүүлнэ. Хэлбэр дүрслэлийн хувьд эртний шидэт үлгэрийг, судар номын сургаалт үлгэртэй хоршуулсан маягтай. Тиймээс нэлээд хожуу үеийн үлгэр болно.

Арсландай мэргэн хаан үлгэр бол бидний үед уламжилсан язгуур монгол үлгэр билээ. Та энэ үлгэрийн сургаалыг хүүхэдтэйгээ ярилцахын зэрэгцээ адууны зүс, шинжээ болон ан авын уламжлалын талаар ярьж өгөөрэй. Мөн адуу манах, ажил хөдөлмөр, ахуй хэрэглээнд уналга морио сонгон хэрэглэх, адуугаа уг угшлаар нь мэдэж эдлэх гэх мэт адууны соёлын талаар таниулан ярилцаарай.

Манай ард түмний үлгэр туульсад алтан хараацайг ихэвчлэн хүн төрөлхтөнд тусалсан домгийн амьтан хэмээн дүрсэлдэг. Домог хэмээх нь байгаль ба амьдралын үзэгдлийн учрыг уран сайхнаар тайлбарласан эртний уламжлалт соёл юм. Домог бүр манай өвөг дээдсийн эрт цагийн ой санамжийг хадгалж байдаг. Алтан хараацайн домогт хүн төрөлхтөн галыг эзэмшээгүй байсан үе ба галтай болж голомтоо түшсэн ой санамж тодорхой үлджээ. Хараацай шувууны тухай доктор, профессор С.Дулам абугай домог зүйн судалгаандаа Грекийн Промотейтэй утга чанараар адил, манай ард түмний соёлын “туурвигч баатар” мөн хэмээн нотолсон. Түүнд дээгүүрээ битүүлж, дунд нь өрх гаргасан нүхэн гэрт амьдарч байсан үе. Тэр өрхийг доороос нь түшдэг “гол мод”-ны доор гал түлдэг байсан нь “голомт” хэмээх үг болсон. Тэр ганц өрх буюу “хараацаар” орж гаран нисдэг “хараацай” шувууны тухай маш сонирхолтой судалгаа байдгийг эрхэм та олж унших бизээ. Домог үлгэр гэхийн учир нь ерийн домгоос илүүтэй сэтгэлгээний уран хийсвэрлэлээр бүтээсэнд оршино.

Сарьсан багваахай манай домог үлгэрийн чухал дүр. Хар шидийн амьтан гэдэг өрнө дахины үлгэрээс ялгаатай нь түүнийг арга ухаантай, сэргэлэн дүрээр дүрсэлдэг. Сарьсан багваахайн араатан ба жигүүртний шинжийг байгальтай ойр амьдардаг ард түмний ухаанаар дүрсэлсэн нь энэ бизээ. Үлгэрүүдэд уран сэтгэмжээр бүтээсэн жигүүртний хаант улсыг яруу сайхнаар өгүүлжээ. Тэр дундаас эртний ба хожмын соёлын сүлэлдээнийг яруу тодоор харж болно. Жишээлбэл “Сарьсан багваахай шөнө нисдэг болсны учир” нь эртний домог мөн ч жигүүртний хааныг Хангарьд хэмээж байх юм. Харин та Буддын соёл дэлгэрэхээс өмнөх монгол домгийн сэтгэлгээнд жигүүртний хаан нь Бүргэд байдгийг мэдээд авбал илүүдэхгүй. Таны хүүхэд эдгээр үлгэрээс хөгжилтэй сонин түүх сонсож, арга ухааны учрыг тунгааж, амьтдын шидэт ертөнцөөр аялна.

Энэхүү үлгэр бол нэлээд хожуу үеийн хошин үлгэрийн төрөлд орно. Хэсэг тус бүр нь олон янзын хувилбараар түгэн дэлгэрсэн байна. Тиймээс үлгэрийн хэсгүүд өөр өөрийн гэсэн сургаалт чанартай. Мөн хэсэг бүрийг тус тусад нь сонсгож, эсвэл ярьж өгч болно. Үлгэрт “завагт хийсэн мах” гэсэн үг гарч байгаа. Заваг гэдэг бол монгол гэрийн эсгий дээвэр, түүний дотуур давхарлан хийдэг цаваг (зузаан давхарлага) хоёрын ам зөрж буй хэсэг. Энэ үлгэрийн ихэд дэлгэрсний гэрч болох ”Завагтай махандаа ч хүрч чадахгүй залхуу” гэсэн үг саяхан болтол хэлэгдэж байлаа.

Энэхүү үлгэрийг нэлээд олон хувилбараар хэвлэж, төрөл бүрийн контент хийж байна. Утга гээгдсэн маш товч хувилбар голчилжээ. Үүнд үнэг “алсын газрын тоосыг чинь гаргана, алтан улиасыг чинь хуга мөргөнө” гэж хэлдэг гэжээ. Мөн ёсоороо юу гэж хэлдгийг энэхүү хувилбараас сонсоорой. Утга зөв бол ухаарал нь зөв. Бид хүүхдэд сонирхолтой болгох үүднээс зарим дүрийн үйл хөдлөлийг нэмэн найруулж, малчин ахуйтай холбон, зүйр цэцэн үгсийг шигтгэсэн. Та тэдгээр зүйр үгсийн учир ба үлгэрийн сургаалыг хүүхэдтэйгээ ярилцаарай. Мөн шаазгай хэл хүргэдэг хэмээх уламжлалт яриа болон байгалийн сонин хачныг хялбараар таниулж хамтдаа ажиглаж дурсамж ба мэдлэгийг өгөөрэй.